|  | | | | | Xosé María Álvarez Cáccamo, escritor e fillo de Xosé María Álvarez Blázquez. OTTO/AGN | | | |
O primoxénito de Xosé María Álvarez Blázquez, autor homenaxeado este ano no Día das Letras Galegas, comparte co seu pai non só nome e apelido, senón a paixón pola cultura galega e a literatura. Pepe Cáccamo (Vigo, 1950) continúa unha longa tradición familiar ligada ao mundo das letras e das artes, así como ao compromiso co país. Álvarez Cáccamo foi testemuña dos esforzos do escritor, investigador, editor e libreiro tudense por manter, ao mesmo tempo, unha familia e unha cultura asoballada pola Ditadura. E foino ao longo de 35 anos, que eran os que tiña Pepe Cáccamo cando o seu pai faleceu, os mesmos que o seu pai tiña cando el naceu.
Malia os numerosos actos e publicacións sobre Álvarez Blázquez xurdidas en torno ao 17 de maio, Cáccamo amósase disposto a falar do seu pai en calquera ocasión. "Non me sinto farto, só algo canso fisicamente". Un par de días despois da conversa, tería que ingresar nun hospital de Barcelona, onde foi dar unha conferencia, por unha apendicite que lle impedirá participar nos actos que leva meses organizando. Antes, deixou nas librerías 'Vida e obra de Xosé Mª Álvarez Blázquez', 'Tempo do pai' e o seu último poemario, 'Vento de sal'.
Pregunta.-¿De que maneira inflúe ou dialoga a obra do seu pai coa súa propia, especialmente no seu último poemario, 'Vento de sal'?
Resposta.-Eu non teño moita conciencia directa da influencia que pode exercer o meu pai nas formas, pero nos contidos hai puntos en común moi importantes, de convivencia ao longo do tempo, e o meu pai é o tema de moitos dos meus libros, non só deste, senón de anteriores. A memoria do meu pai está sempre presente, de modo que nese sentido hai continuidade, porque o mundo familiar ocupa espazos decisivos: a relación de amor aos fillos, á compañeira... Hai unha continuidade na temática do mundo familiar.
P.-Fálase de 'Canle segredo' como a grande obra de Álvarez Blázquez, ¿na familia concordan ou prefiren poemarios máis persoais como 'Roseira do teu mencer'?
R.-Dende o punto de vista estritamente estético, valoro principalmente 'Canle segredo', paréceme o seu mellor libro, e que no momento no que foi escrito significaba un importante xiro con respecto ás liñas poéticas dominantes naquel momento. O que acontece é que tardou 22 anos en ser publicado e non exerceu naquel momento a influencia que puido ter exercido. Á marxe desa coxuntura histórica concreta, o libro ten valores per se indiscutibles. Para min é un dos mellores libros da segunda metade do século XX.
Agora, hai libros que polo seu ton emotivo, polo seu contido, como 'Roseira do teu mencer', me afectan dunha maneira máis intensa, porque é un libro de homenaxe á miña irmá cando era nena, recén nada, á que hai que engadir un sentimento dramático, porque morreu 22 anos despois, así que cando leo ese libro, ao sentimento de emoción que significa unha homenaxe a unha nena que acaba de aparecer no mundo, engádeselle o estupor e a tristura que produce saber que ía morrer.
P.-¿Como foi ese camiño que percorreu 'Canle segredo' neses máis de 20 anos que transcurriron entre que se escribiu e que se chegou a publicar?
R.-Hai varios factores que inflúen nesa demora. Primeiro, había un compromiso por parte do Centro Galego de Bos Aires de publicar ese libro, pero o meu pai preferiu non acollerse a esa promesa e preferiu esperar para publicalo na súa propia editorial, en Monterrey. Pero foron pasando os anos, e ademais nese momento, sobre todo a partir de comezos dos 60, entrégase con moitísima intensidade aos seus traballos de investigación, de difusión, de edición... e iso ocúpalle o tempo completo. Non é que se esqueza de 'Canle segredo', pero o ten en ralentí, ata que un día o redescubre, xa ten en marcha a editorial Castrelos, nun proceso brillante e moi activo, e considera que é o momento oportuno de publicalo. Non creo que fose un asunto de esquecemento, ninguén se esquece dos seus libros, sobretodo dun libro coma ese, que el quería especialmente, senón doutros factores.
P.-Que había que irse buscando a vida.
R.-Había que buscar a vida, e ocupado en tantas cousas, editando libros dos demais, por outra parte, e dedicado á investigación no campo da lírica medieval galego-portuguesa, da historia de Vigo e ao xornalismo, ás veces case diario tamén como complemento económico para a vida familiar. Todo iso explica esa especie de hibernación do libro durante tanto tempo.
P.-A investigación sobre os Séculos Escuros influíu no seu labor como editor e como autor...
R.-Hai unha relación moi clara, unha coherencia no conxunto da súa obra. Non é nada casual que el escollese determinadas liñas de investigación que dialogaban moi claramente coa súa propia obra de creación.
Dende neno, tivo unha importante preocupación polo mundo da cultura popular, e iso se manifesta na escolla dunha liña popularista na escrita, non precisamente en 'Canle segredo', senón nos libros anteriores, pero tamén na súa dedicación á investigación etnográfica e na recolleita de material popular que logo vai saír á luz a través dos libros d'O Moucho'.
El era ademais un gran amante das orixes, un pescudador da cerna, das claves de nós, dos sinais de identidade de Galiza e iso se observa claramente no camiño, na dirección das súas investigacións da lírica medieval galego portuguesa, as orixes da nosa literatura, e como arqueólogo, na procura da orixe da civilización que dá ser a Galiza.
En canto aos Séculos Escuros, el tiña unha visión moito máis luminosa desa etapa, consideraba que había que investigar, que aínda hai que investigar, porque hai un caudal de literatura popular que había que desenterrar. Pensaba que esa época era, se non absolutamente luminosa, tampouco decididamente oscura, xa que é o limiar inmediato do Rexurdimento, e nesa medida, constitúe tamén as orixes dunha etapa que comeza a finais do XIX.
P.-¿Como definiría máis ao seu pai, como recuperador ou como divulgador?
R.-Ambas cousas. O que el recuperaba ía destinado á difusión. El conciliou ademais a perspectiva de erudito, co seu público restrinxido, e ao mesmo tempo, procura tamén o público maioritario ou masivo. É capaz de equilibrar esas dúas perspectivas. Por un lado, é editor, dende Castrelos, de libros de éxito popular, e ao mesmo tempo, en Monterrey, é un editor de ámbito restrinxido. Fai xornalismo, de divulgación, pero ao mesmo tempo, fai un tipo de investigación que só vai destinada a público de congresos ou revistas especializadas.
P.-O seu pai desenvolveu boa parte do seu labor intelectual e comprometido durante a Ditadura, ¿como conseguiu sortear as trabas que impoñía a mesma época?
R.-Había estratexias de resistencia máis ou menos prudentes. Efectivamente, tanto el como outros galeguistas do seu tempo xogaban ao límite, ás veces se arriscaron coas súas publicacións. No caso do meu pai, sendo reprimido el persoalmente como mestre, desterrado a Castela, e ademais fillo dun fusilado do 36, é digna de aplauso esa posición de resistencia activa, prudente pero resistente tamén, e moi lúcido dende o punto de vista político.
P.-Partindo do espírito divulgador de Álvarez Blázquez, ¿cre que o Día das Letras está a cumprir ese papel difusor da cultura? ¿Como se debería artellar?
R.-A verdade é que como o estou a ver moi dende dentro, e moi implicado, teño unha perspectiva este ano moi positiva. Tanto eu como os meus irmáns estamos non só emocionados, senón implicados, en todo este proceso, que non é só un día, son meses e meses. Non sei se porque é unha figura que dá moito de si ou porque suscita o interese de xentes moi variadas, dende arqueólogos a investigadores da lírica medieval, amantes da poesía, nenos..., vexo que efectivamente neste ano está prolongando os propios desexos do meu pai de difusión da cultura.
P.-Pero algo falla cando un autor tan polifacético e que soubo popularizar a cultura galega a través de Monterrey e Castrelos, non é tan coñecido polo público xeral de hoxendía...
R.-Si, claro, pero iso pasa co meu pai, e pasa con todos os escritores. A literatura, e non digamos a investigación, son produtos de difusión minoritaria. Outra cousa é que determinados libros que el publicou a través do Moucho, nun momento determinado, non hoxe, tivesen éxito, cun público ávido de saber e de movemento cultural que había naquel momento, e de recuperación dos nosos sinais de identidade. Hoxe é moito máis difícil, sobretodo abafados como estamos pola televisión, pola cultura de masas --por chamarlle cultura--, por produtos pseudoculturais de masas...
Partimos de aí, de que a literatura, a cultura escrita, e moito máis en galego, aínda ten que loitar contra dificultades inmensas. Estou contento, coñecendo os límites que este tipo de fenómenos ten. E xa sei que o Día das Letras consiste na concentración masiva de moito peso ao longo duns días ou meses, e que logo os ánimos se relaxan, pero polo menos aquí está botada a semente da 'popularización' ou de tentar chegar a máis xente a través da obra do meu pai.
P.-E este tipo de inciativas, ¿como cre que está repercutindo no futuro da lingua?
R.-Isto que había que unilo a outras iniciativas e o poder político tiña que empeñarse moito máis. Xa se están vendo avances, pero había que esmerarse motísimo máis na consolidación de estruturas culturais que teñan como obxectivo normalizar a nosa cultura.
O futuro pasa pola normalización do idioma, por evitar a perda de falantes. Parece sorprendente que a estas alturas saian por aí colectivos supostamente bilingües que en realidade están agochando a súa propia práctica monolingüe en castelán... Os autenticamente bilingües en Galiza somos aqueles que habitualmente falamos en galego, e cando o precisamos, somos capaces de falar en castelán. Ese é un atranco relativo, non me produce ningún medo a mobilización de Galicia Bilingüe.
O que me produce máis medo é a perda galopante de falantes en certos tramos de idade, e que moitos pais abandonen o uso do galego na relación familiar. A normalización do idioma vén por vía política, dende logo, pero tamén por vontade colectiva. É o pobo o que ten que recuperar a súa vontade de continuar a lingua que usaron os seus avós, a lingua natural e propia de Galiza.
P.-¿Amósase optimista?
R.-Como non son sociólogo, non teño armas suficientes para saber que pode ocorrer no futuro. Hai días nos que un se sente optimista, porque ve determinados síntomas bastante luminosos, e hai días en que isto parece perdido. Non o sei, hai que utilizar o optimismo da razón, e da vontade, porque só dende aí podemos contribuír a que o proceso de normalización se consolide.
P.-O seu pai escribiu a maior parte da súa narrativa en castelán e con notable éxito, ¿a que respondía a escrita nesa outra lingua?
R.-Creo que varios factores. Son obras escritas todas elas nun periodo moi curto de tempo, entre 1945 e 1956 aproximadamente, é dicir, inmediatamente despois da guerra, e nun momento no que escribir e publicar en galego era algo inconcebible. Hai que pensar que o primeiro libro que sae en galego en Galiza era o do ano 47, 'Cómaros verdes', de Aquilino Iglesia Alvariño. El era un galeguista sinalado, marcado, desterrado en base a esa clave ideolóxica, militante da mocidade do Partido Galeguista durante a república e despois do propio partido galeguista.
Ademais tamén el tiña un traballo, do que viviamos, de tipo burocrático e ingresos insuficientes, e pensou que a través da narrativa en castelán e da novela sobretodo, podía obter un beneficio económico como complemento ao seu soldo. A verdade é que pouco se conseguiu por aí, pero esa era outra das explicacións desa escolla lingüística.
Por outra banda, na súa xeración a conciencia de escritor monolingüe non estaba tan afianzada, como empezou a acontecer despois coa xeración de Mendez Ferrín, que son xa practicamente monolingües, supoño que en parte por culpa da guerra civil. E non hai que desbotar tampouco o feito de que el se sentía cómodo escribindo en castelán, non era un esforzo ímprobo para el. Supoño que non consideraría o castelán como lingua allea aos seus intereses e á súa formación. Son perspectivas socioculturais distintas.
P.-¿En que medida determinaron os xenes a súa traxectoria e a dos seus irmáns?
R.-Creo que a influencia é clara. Ademais el xa viña dunha familia de escritores, o seu avó xa era escritor, o seu tío tamén, o seu pai xornalista, tiña un curmán escritor, Emilio Álvarez Negreira... É unha especie de oficio familiar que se transmite. O meu pai nunca me dixo: "Gustaríame que foses escritor", pero parece algo natural nunha casa na que o libro constitúe non só un elemento de lecer, senón tamén de traballo. Pero eu por exemplo non fun un lector precoz. De neno lía moito menos do que len hoxe os meus fillos, porque contra o que se diga, os nenos hoxe len moito máis do que liamos a maioría de nós no noso tempo, o que acontece é que se perde despois ese hábito de lectura. Eu non fun un lector precoz, nin un devorador de libros, pero cando comecei a escribir, na adolescencia, tiven o reforzo e o contexto axeitado para que aquela dedicación miña fose moi valorada. É importante ter na casa alguén que te vai ler, que vai opinar, que vai facer a crítica, tanto positiva como rigorosa, como a que facía meu pai.
P.-¿Que legado deixou no mundo da edición en galego?
R.-Creo que os editores de hoxe están recoñecendo ese herdo. Freixanes dixo que Álvarez Blázquez foi o pioneiro dunha determinada concepción do mundo editorial galego, como empresa que pretende obter beneficios a través da cultura e cunha marca ideolóxica moi clara, algo viábel e que se manteña. E iso meu pai conseguiuno el só, facendo un esforzo enorme, sen infraestrutura. Hoxe hai outros editores dignos de todo aplauso, porque manteñen esa perspectiva, como Espiral Maior, ou Laiovento, de editores que sobreviven a base dun esforzo enorme e moi individual. E logo están esoutras empresas máis saneadas, que teñen como referente esa primeira aventura de Castrelos.
P.-¿Evolucionouse moito dende aquela?
R.-Cambiou absolutamente a perspectiva editorial, dende o punto de vista técnico, indubidablemente, a distribución funciona doutro xeito, as empresas teñen moito persoal... Cambiou a creación de coleccións, a temática...
P.-Porén, o seu pai conseguira chegar a máis de 200 puntos de distribución, algo que hoxe non se fai.
R.-Si, pero iso hoxe sería moi difícil. Hoxe non sei se tería sentido vender libros en ferreterías, ao mellor si, e habería que reintentalo. Ademais, era un tipo de libro determinado: un libro popular, que chegaba a todas as aldeas e vilas de Galiza e había un ánimo enorme de saír da escuridade. Iso coincidiu ademais con mobilizacións obreiras, estudiantís, nun momento de toma de conciencia aproveitando ademais certa perda de dureza excesiva do réxime. Foi un momento oportuno para este tipo de proxectos. Hoxe as condicións son moi distintas. |
